Hòn ngọc Đông Dương

Ghi chép về Tam Đảo, nằm trong loạt bài “Lật lại các khu nghỉ mát thời Pháp”. Các bài về các khu nghỉ khác do Hoàng Hằng, Hoàng Anh (Trung tâm Lưu trữ quốc gia) thực hiện.

Bài hay dư lày mà được đăng có hơn 2.000 từ một tị là cớ làm sao?

1. Có lẽ không còn mấy ai nhớ rằng, người Pháp đã dùng cụm từ “hòn ngọc Đông Dương” để chỉ Tam Đảo thời cực thịnh. Nhã hiệu này đã chìm lấp theo thời gian, trong mây núi, cỏ hoang, dưới bước chân hàng triệu lượt người qua lại. Đây là trạm nghỉ trên núi cao nằm trong vùng châu thổ Sông Hồng, một khu nghỉ mát lý tưởng đối với các quan chức người Âu và gia đình của họ, nhất là vào những ngày nắng nóng. Trong suốt 15 năm, chính quyền thuộc địa đã chi vào đây khoảng 50.000 Frăng mỗi năm để biến nơi này thành nơi sa hoa tráng lệ bậc nhất Đông Dương.

2. Trạm khí hậu Tam Đảo quay hướng chính Bắc, lụp xụp nằm mục trong gió sương, phía sau mảnh vườn quan trắc 10x10m phẳng gần như tuyệt đối. Khó mà nhìn thấy trạm nhỏ này, thường lẫn trong mầu xanh ẩm ướt của sương núi và cây rừng, nếu không có hai cột máy đo gió trắng toát nhô lên, khe khẽ quay. Một con chó, một con gà mái ấp, một con gà chọi và bốn con gà thịt – thành viên mới được mua về, quanh quẩn kiếm ăn trong vườn su su rậm rịt bò lan trên các cọc nứa.

Quả cầu pha lê to cỡ trái bưởi đo nhật quang ký sáng một cách kỳ lạ giữa mảnh vườn quan trắc này, trong một ngày Tam Đảo thưa mây.

3. Trên lan can khách sạn xây trên nền biệt thự Pháp cổ, nhà phê bình văn học Phạm Xuân Nguyên râu tóc muối tiêu, đúng hơn là muốn nhiều hơn tiêu, hỏi: “Bác sĩ hải quân Paul Néis và trung úy Albert Septans, rồi sau này là bác sĩ Étienne Tardif, nhà thám hiểm – bác sĩ A. Yersin đã tìm ra cao nguyên Lang Biang. Ai tìm ra Tam Đảo?”

Hỏi hay quá.

Chỉ riêng năm 2007 đã có 919.900 lượt người đến Tam Đảo (914.000 trong nước, 5.900 nước ngoài). Nhưng có vẻ như còn không nhiều người biết về những gì đã diễn ra trên mảnh đất này, cũng như đã từng có bao nhiêu biệt thự được xây dựng lên thời Pháp thuộc. Một đồng nghiệp của tôi đứng bên cạnh nhà phê bình râu tóc muối tiêu, mô tả: ở lòng chảo này có từng có tròn 100 biệt thự Pháp cổ, và được bố trí xây dựng khéo đến nỗi, nếu đứng ở cửa bất kỳ biệt thự nào cũng có thể nhìn thấy 99 biệt thự còn lại xung quanh. Đó chỉ là một trong những câu chuyện được lan truyền đến mức trở thành “dân gian hóa” về nghệ thuật quy hoạch lòng chảo Tam Đảo. Hỏi một vị lãnh đạo thị trấn này rằng, Tam Đảo từng có bao nhiêu biệt thự, tôi nhận được câu trả lời: “Chưa từng đếm lại bao giờ. Cỏ hoang che hết còn đâu…”

Những gì tôi viết dưới đây là do đi tìm mà biết được, sau câu hỏi đó. Và cố gắng chép lại thô mộc nhất. Để cố gắng không ai, không điều gì bị lãng quên đi.

4. Tam Đảo thời Trần Mạt thuộc huyện Dương, đến thời thuộc Minh vẫn gọi là huyện Dương thuộc phủ Tuyên Hóa, đời Lê Quang Thuận đặt là huyện Tam Dương, thuộc phủ Đoan Hùng trấn Sơn Tây. Dãy núi chúng tôi đang đứng đây gọi là Tam Đảo, vì khoảng giữa có ba ngọn núi cao vút như ba hòn đảo nổi giữa biển mây: ngọn Thiên Thị bên phải 1375m, ngọn Thạch Bàn bên trái cao 1358m, giữa là đỉnh Phù Nghĩa cao 1210m.

“An Nam chí nguyện” (nhà Minh – thế kỷ XV) chép: “Núi Tam Đảo phủ Tuyên Quang ở địa phận huyện Tam Dương có 3 ngọn nổi lên sừng sững cao vút đến tận trời, cùng với Tản Viên, hai ngọn núi đứng xứng đôi nhau là danh sơn của Giao Chỉ”. “Kiến văn tiểu lục” của Lê Quý Đôn chép: “Núi Tam Đảo ở địa phận 2 xã Lan Đình và Sơn Đình huyện Tam Dương”.

Một tài liệu do huyện ủy Tam Đảo cung cấp cho hay, dãy Tam Đảo đã được người Pháp phát hiện hồi đầu thế kỷ. Trong một báo cáo của những nhà điều tra rừng gửi toàn quyền Đông Dương năm 1904 đã mô tả: “Tất cả những điều kiện cần thiết cho một Viện điều dưỡng trên núi đều hội tụ đầy đủ ở khu Suối Bạc. Trước hết là nước lành, tiếp đến là khí hậu mát mẻ. Trong những ngày trời nóng, nhiệt độ ở đây thường thấp hơn Hà Nội 10 độ.”

Từ 1907, Pháp “mộ phu” làm cầu cống và cho xây khu nghỉ mát trên một thung lũng tròn có đường kính khoảng 2km. Có vè rằng “Suốt năm làm ở đỉnh non/ Ở nhà cha mẹ vợ con mất nhờ/ Thân tôi khổ đến bao giờ”. Ròng khá hoàn chỉnh với trên 100 biệt thự lớn nhỏ, sân vận động, bể bơi, nhà thờ, dần dần hình thành 2 làng riêng: “làng Tây” và “làng An Nam”. Cũng chính người dân Tam Đảo đã “góp” hàng nghìn ngày công để tự mình phá hủy đi số biệt thự này và 35 hầm kiên cố.

Sử về Tam Đảo chỉ mỏng manh có vậy thôi.

5. Tài liệu lưu trữ về Tam Đảo tại Trung tâm lưu trữ quốc gia không nhiều, ngoại trừ một số thông tin như năm 1904, một phái đoàn quân sự được Phủ Toàn quyền giao nhiệm vụ tìm trong dãy núi Tam Đảo địa điểm thuận lợi để đặt một trạm nghỉ mát mùa hè. Phái đoàn đã báo cáo là ở độ cao 930m có một khoảnh đất hình vành chảo (cirque) có thể đáp ứng những yêu cầu của dự án nói trên. Trong hai năm liền, khi thì phái đoàn quân sự, khi thì do một nhân viên có nhiệm vụ kế tục công việc của phái đoàn đã tiến hành quan sát một cách có hệ thống. Năm 1906, Phủ Toàn quyền quyết định xây dựng trạm nghỉ mát này. Một hợp đồng xây dựng đường sắt cáp kéo và một khách sạn lớn đã được
ký kết giữa Chính quyền thuộc địa và một Cty tư nhân. Nhiều công trình nghiên cứu tốn kém cũng đã được thực hiện nhưng thật không may, việc thực hiện chương trình này ban đầu bị chậm lại và sau đó buộc phải từ bỏ hoàn toàn do chiến dịch Yên Thế và vì lý do tài chính.

Ngay từ khi đó, người ta chỉ bằng lòng với việc nâng cấp con đường đi từ Vĩnh Yên lên núi và tiếp tục kéo dài thêm 300 – 400m rồi tới độ cao 930m.

Bên cạnh những căn nhà nghỉ của Công sứ Vĩnh Yên và của Phủ Thống sứ, cho đến tận năm 1912 ở Tam Đảo hầu như chỉ có nhà ở của lính gác chính, đồn lính khố xanh, một hoặc hai ngôi nhà nghỉ và hai hoặc ba hầm trú ẩn. Mặc dù vậy, lượng khách du lịch và khách nghỉ mát hàng năm đến đây ngày càng đông và vào năm 1913, một khách sạn đầy đủ tiện nghi với 16 phòng được mở, ngay lập tức khách sạn đó không còn một chỗ trống. Đó chính là Khách sạn – nhà hàng Thác Bạc (Hôtel – Restaurant de la Cascade d’Argent) và là khách sạn đầu tiên và lớn nhất tại Tam Đảo. Đây là dấu hiệu phát triển mang tính quyết định của trạm nghỉ. Vào đầu năm 1914, một ngôi làng được xây dựng gần khách sạn cùng với các toà biệt thự của tư nhân, của các Cty, nhà điều dưỡng của Hội truyền giáo Tây Ban Nha, đồn lính khố xanh mới.

Cũng tại tài liệu hiện được Nhà nước lưu trữ, tháng 2/1924, Chính quyền Bảo hộ đã quyết định nhượng toàn bộ việc khai thác Cascade d’Argent cho Cty Bất động sản Pháp (Société Française Immobilière) có trụ sở tại Khách sạn Chính quốc (Hôtel Métropole), số 15 đại lộ Henri Rivière (nay là Khách sạn Sofitel Métropole, số 15 phố Ngô Quyền, Hà Nội) trong thời gian từ 3 đến 9 năm, tuỳ theo ý muốn của bên được nhượng. Tháng 6/1933, Chính quyền Bảo hộ tiếp tục chuyển nhượng việc khai thác khách sạn Thác Bạc cũng như dịch vụ vận chuyển bằng ô tô từ ga Vĩnh Yên đến Tam Đảo và ngược lại cho Cty các khách sạn Pháp (Compagnie hôtelière française) trong thời gian 9 năm (từ 01/6/1933 đến 31/12/1941). Tuy nhiên, theo biên bản ngày 23/11/1933 của Đại Hội đồng các cổ đông của Cty các khách sạn Pháp, Cty này chính thức bị giải thể. Do vậy, ngày 8/3/1935 Thống sứ Bắc Kỳ đã ban hành Nghị định số 1098-A về việc Cty Địa ốc Bắc Kỳ và Trung Kỳ (Société Foncière du Tonkin et de l’Annam) được phép thay thế Cty các khách sạn Pháp thực hiện Hợp đồng trên. Đến đầu năm 1942, một Hợp đồng mới về việc khai thác khách sạn Thác Bạc, các khu nhà phụ tại Tam Đảo và dịch vụ vận tải từ Vĩnh Yên đến Tam Đảo lại được Chính quyền Bảo hộ Bắc Kỳ và Cty Địa ốc Bắc Kỳ và Trung Kỳ ký kết trong vòng 12 năm kể từ ngày 1/1/1942.

Gần như đó là những gì cơ bản nhất về Tam Đảo thời Pháp thuộc còn được giữ đến ngày nay.

6. Tạp chí Đông Dương, năm 1914 (XVII e Anne’ – No6 Juin 1914) lưu trữ tại thư viện quốc gia cho thấy, đã có một bài viết “PR” cho Tam Đảo. Tóm lược như sau:

Tam Đảo là một trạm ở độ cao không cao lắm (930m), nằm ở Đồng bằng Bắc Bộ, cách Hà Nội bốn tiếng đồng hồ. Đó là một địa điểm nghỉ ngơi, từ Hà Nội lên cũng dễ dàng (mất một tiếng rưỡi đi xe lửa, sau đó đi ô tô), là nơi các viên chức người Âu có thể nghỉ ngơi trong mùa hè oi ả. Khí hậu ẩm và nóng nhưng ban đêm thì tương đối mát. Nhờ có tiền trợ cấp của thuộc địa cho mỗi năm 50.000 Frăng, trong mười lăm năm, một người thầu khoán đã nhận xây một nhà khách sạn từ 40 đến 50 giường, để bất kì người Âu nào cũng có thể ở trọ được. Hợp đồng ký giữa Thuộc địa và chủ khách sạn quy định mức trả tiền của mỗi loại khách du lịch đến ở trọ.

Về lịch sử Trạm nghỉ mát mùa hè Tam Đảo:

Năm 1904 một phái đoàn quân sự được phủ Toàn quyền Đông Dương giao nhiệm vụ tìm trong dãy núi Tam Đảo, gần Hà Nội, một điểm thuận lợi cho việc đặt một trạm nghỉ mát mùa hè. Trong hai năm, đoàn đã tiến hành quan sát một cách có hệ thống. Cho đến năm 1912, thì ở Tam Đảo ngoài những nhà sa – lê của ông công sứ và tòa Khâm sứ Bắc bộ, chỉ có nhà ở của đội vệ binh chính xứ, bốt của vệ binh bản xứ (Vệ binh bản xứ tức là indige’ne, lính khố xanh), một hoặc hai nhà sa – lê và hai hoặc ba căn nhà tạm trú. Sang đầu năm nay (1914) đang xúc tiến xây dựng một làng ở quanh nhà khách sạn, gồm có: những biệt thự tư nhân, những biệt thự của các hội, nhà điều dưỡng, nhà Chung Tây Ban Nha, một đồn bốt mới của đội vệ binh bản xứ (tức dân gian thường gọi là đồn bốt lính khố xanh “gác anh đi gien”).

Theo đường chim bay, dãy núi Tam Đảo cách Hà Nội chừng 50 km. Dãy núi sừng sững ở ngay cửa ngõ của đồng bằng Bắc Bộ, trên ranh giới giữa hai tỉnh Vĩnh Yên và Thái Nguyên, núi nhô lên trên mặt phẳng đồng bằng với độ cao từ 1300 đến 1350m ở những đỉnh cao nhất.

Trước đây có rất nhiều cây, nhưng Tam Đảo hiện nay chỉ có một vài khu rừng đẹp mà quy chế bảo vệ rừng dù rất chặt chẽ đến đâu cũng không là thừa. Vì rằng các khu rừng đó là các nhân tố duy nhất còn có tác dụng giữ nước trên núi chảy thành suối nhỏ ở đáy các thung lũng hẹp và bờ dốc mà chảy về phía đồng bằng.

Trong số đó, có một thung lũng đột nhiên loe rộng ra ở độ cao 930m thành một vành chảo gần 2km2. Vành chảo đó mở ra về phái cánh đồng Vĩnh Yên, còn mặt sau thì dốc từ từ lên tới gờ sống của dãy núi, gờ dãy núi này bao quanh vành chảo phía Đông Bắc và Tây Bắc.

Cây cối xum xuê trên sườn núi, và có hai con suối đi xuyên qua vùng đất đó theo hướng từ Bắc xuống Nam sau đó hai suối hợp lưu, rồi sau ba lần đổ nước thành thác 130m, suối chảy về phía đồng bằng, hòa vào nước sông Hồng. Địa điểm này gọi là Thác Bạc được coi là thuận lợi cho việc tạo dựng lên một trạm nghỉ mát mùa hè.

Khu vành đảo của
Thác Bạc hiện nay (1914) được nối với đồng bằng bởi một đường hẹp dài 24 km ô tô đi được. Con đường này xuất phát từ Vĩnh Yên, đi 14 km thì đến chỗ bắt đầu lên dốc dãy núi Tam Đảo. Con đường có 12 km ngoằn ngoèo trên sườn phía Tây của thung lũng Thác Bạc, đường dốc nhè nhẹ, tương đối nhè nhẹ cho tới điểm cao 400 (hồi 1945 điểm cao 400m được dân gian gọi là “cốt cát xăng”). Từ điểm cao 400, đi thêm 5 km cuối cùng thì nhanh chóng lên tới trạm nghỉ mát ở núi cao.

Ở đoạn 5 km cuối này, tốc độ trung bình là 0,10 mét cho một mét. Con đường không rộng lắm, nhiều chỗ chênh vênh bên sườn núi trông xuống thung lũng Thác Bạc, tuy nhiên đường đi ô tô được nhưng nếu dặn lái xe phải rất thận trọng trên đường này thì không bao giờ thừa.

Thung lũng cao của Thác Bạc là một nơi mà một nhà thực vật học đến quan sát thì cực kì vui thú. Hoa lan có rất nhiều cùng các loại thảo ẩn hoa.

Hoa trà là những điểm đỏ và trắng lốm đốm trên nền rừng nứa, bên sườn núi. Có nhiều loại cây gỗ cúng như long não, lim, gụ… Các loài muông thú không kém phần phong phú: một ít vượn, hươu, lợn rừng ở dưới thấp, lại có rất nhiều loại chim ở trên cao như chim sơn thước, boboli’rix, sáo, chim ác mỏ xám, chim sa tàu, chim hoàng tước, quạ khoang, bói cá… lại phải kể thêm nhiều loại chim trĩ, gà rừng, một ít gà lôi vàng và gà gô đỏ.

Có ít rắn không độc, rùa hoa và rùa bụng đỏ ở chỗ ẩm rất nhiều loài bướm đẹp trong các khu rừng nứa, đó thật là một địa bàn nông trang có rất đầy đủ sinh vật cho các nhà côn trùng đến làm thí nghiệm và nghiên cứu. Dù sao, cần phải nói là hầu như không có muỗi.

Vùng vành chảo mà trong đó có trạm nghỉ mát ở độ cao có một khí hậu thật là dễ chịu mùa đông cũng như mùa hè. Không khí thật là tinh khiết và có độ trong sạch nhìn suốt thấy tận xa. Độ ẩm của không khí không khó chịu như dưới đồng bằng, không có cảm giác nặng trên vai, không có mồ hôi nhớp trong người. Nhờ có gờ sống dãy núi cao bao quanh thuận lợi, trạm nghỉ mát được che tia nắng mặt trời phần lớn thời gian ban ngày và mùa hè vẫn có sự mát mẻ tuyệt vời vào lúc mà dưới đồng bằng thì nóng ngột ngạt.

Từ tháng 5 đến tháng 9, mức chênh lệch nhiệt độ giữa đồng bằng và trạm nghỉ mát lúc nào cũng từ 9 độ C trở lên, đôi khi chênh nhau tới 13 độ C, và có điều đáng lưu ý là khi dưới đồng bằng nhiệt độ càng cao bao nhiêu thì chênh lệch đó lại càng lớn bấy nhiêu.

Do đó ở thung lũng Thác Bạc không thấy cần nghỉ trưa. Vào giờ nóng nhất trong ngày có thể vận động thể dục không có gì khó chịu cả. Chiều tối mặc một áo vét dạ là vừa phải, còn ban đêm thì nên đắp chăn.

Trạm nghỉ mát có nhiều nước do dòng chảy và do thấm qua đất. Phân tích các mẫu nước lấy ở nhiều điểm khác nhau ở vùng vành chảo, thấy đó là nước suối uống được, ít chất khoáng, trong suốt không màu sắc và nếm có vị dễ chịu. Tuy nhiên, nước có thể bất thần bị ô nhiễm, nên nếu uống nước thì trước đó nên đun sôi đã.

Theo yêu cầu của Công đoàn xây dựng Tam Đảo, nhà chức trách địa phương đã nghiên cứu một đề án lấy nước và dẫn nước từ dòng suối của Thác Bạc, để dùng cho trạm nghỉ mát.

Nếu đứng từ phía gờ sống dãy núi giới hạn núi Tam Đảo ở phía Nam, ta có thể có tầm nhìn rất xa vào đồng bằng, bao quát toàn bộ thung lũng sông Hồng từ Hưng Hóa tới phía trên lưu vực Hà Nội bị che khuất bởi gờ sống núi phía Đông. Gặp hôm trời trong không vẩn mây, thị xã Vĩnh Yên nổi lên với những nhà trắng lấp lánh dưới ánh mặt trời; Hưng Hóa nằm trên một ngọn đồi và con sông Lô thấp thoáng phản chiếu ánh sáng lên cầu Việt Trì trước mặt là dãy núi Ba Vì, dưới chân núi là thị xã Sơn Tây, nếu nhìn qua ống nhòm thấy rất rõ. Xa hơn nữa về phía Đông, có vài nhánh của sông Hồng, có làng Hương Canh, làng Tháp Miếu (UBND làng Tháp Miếu giáp ga thị xã Phúc Yên), có những ngôi nhà trên sáu ngọn đồi nhỏ. Trong đồng bằng của chân Tam Đảo có nhiều vết màu xanh sẫm, đó là những làng, quanh làng có ruộng lúa, nước ở mặt ruộng phản chiếu tia sáng mặt trời làm cho phong cảnh đồng quê đó tựa như biển rộng có rải rác đây đó như những cù lao nhỏ. Phong cảnh đồng bằng thật đẹp không đâu bằng.

Có cơ quan xe hơi công cộng bảo đảm phương tiện vận chuyển nhanh chóng từ ga Vĩnh Yên đến đèo điểm cao 400 (đi chừng 45 phút, giá 3 đồng).

Từ đèo 400 (cốt cát xăng) đến trạm nghỉ mát có thể thuê phu khiêng kiệu, đi ngựa hoặc xe kéo. Trong mọi trường hợp đều nên báo trước cho chủ khách sạn biết ngày mình lên tới nơi.

Phòng bưu điện mở cửa làm việc từ ngày 1 tháng năm đến ngày 1 tháng mười.

7. May mắn thay, tôi có được trong tay các ghi chép về quê hương Tam Đảo của Ban liên lạc đồng hương vùng đất này ở Hà Nội. Theo đó, từ năm 1902 trở về trước, Tam Đảo là một bản làng có hơn một chục hộ dân người Đại Bản (Mán sơn đầu) ở rải rác ven suối, lòng chảo thôn một và phía đông thôn hai hiện nay. Khi Pháp xây dựng khu nghỉ mát, dân bản bỏ đi, một số sang Quân Chu (Thái Nguyên), một số xuống xã Lãng Công (Lập Thạch, Vĩnh Phúc), một số sang Ba Vì.

Năm 1904 một phái đoàn quân sự Pháp báo cáo đã tìm được theo lệnh của Phủ Toàn quyền Đông Dương là trong dãy núi Tam Đảo một nơi nghỉ ngơi trong mùa nắng oi ả nung người.

Sau này (23/10/1923) người Pháp lại khẳng định: “Tam Đảo có thể xây dựng khu nghỉ mát phù hợp với người châu Âu, và ở gần đồng bằng nên họ không phải đi quá xa nơi làm việc, trong mùa mưa nắng họ có thể để gia đình nghỉ ở Tam Đảo và hàng tuần họ có thể đến �
�ó nghỉ vài ngày”.

Năm 1906 Phủ Toàn quyền Pháp ra quyết định xây dựng Tam Đảo; năm 1911 bắt đầu mở đường bộ từ Vĩnh Yên. Bốn năm sau đã hình thành đường cho xe thô sơ tới Tam Đảo.

Năm 1912, có nhà ghép gỗ của công sứ Vĩnh Yên và thống sứ Bắc Kỳ, nhà của đội vệ binh Pháp, bốt của vệ binh bản xứ, một hai nhà ghép gỗ và hai ba nhà tạm trú. Năm 1913 khai trương một khách sạn16 buồng. Năm 1914, quanh khách sạn đã có các biệt thự tư nhân, biệt thự của các hội, nhà điều dưỡng của nhà chung Tây Ban Nha, một đồn bốt mới của vệ binh bản xứ…

Từ năm 1914 trở đi, Pháp xây dựng các nhà bằng gạch đá ở Tam Đảo. Các thập kỉ 10, 20 thế kỷ trước, vật liệu xây dựng gồm đá khai thác tại chỗ, mái kết cấu gỗ và trần toóc xi. Nhà nhiều tầng có cầu thang gỗ, sàn dầm gỗ lát ván, hoặc sắt hình liên kết với gạch cuốn (nhà Toàn quyền, nhà ở của cha cố), ngói lợp chở từ Pháp sang như ngói nung Marseille, ngói đá mỏng (ác đoa), loại nhà này phần lớn nằm ở lòng chảo và ở sườn núi phía Tây (nhà Chánh xứ, nhà Hồ Đắc Điềm…).

Ông Nguyễn Hồng Hiệp – Chánh văn phòng huyện ủy, người sinh ra tại Tam Đảo nhận xét: “Sườn núi phía Tây về chiều nhiều ánh nắng, trong vùng không khí ẩm thì đó là một lựa chọn khôn ngoan”.

Đến thập kỷ 30, 40 đã xuất hiện nhiều nhà bê tông cốt thép kết hợp với tường gạch đá và được mở rộng về phía Đông Bắc (từ nhà máy giấy đến nhà Joseph. Năm 1945 có khoảng 143 biệt thự lớn nhỏ, trong đó có dinh Toàn quyền, nhà kiểm lâm, nhà lục lộ…

Các biệt thự không sát liền nhau mà được xây dựng men theo sườn núi; càng xa trung tâm lòng chảo càng nhiều nhà cao tầng, hầu hết là của các chủ người Pháp, chỉ có một vài nhà thuộc tầng lớp quan lại, thượng lưu người Việt (Hồ Đắc Điềm, Phú Mỹ, Hồng Khê…). Mỗi biệt thự mỗi kiểu, mỗi kiểu mỗi tên, tên rất kêu nhưng cũng rất thực: L’horizon (chân trời nhà có tầm nhìn xa và rộng)… Belle vue (ngoạn mục)…

Khách sạn Métropole 5 tầng sừng sững ngay khi vừa tới khu nghỉ mát, có phòng nhảy, có sân quần vợt… Dinh Toàn quyền đồ sộ nằm riêng trên một mỏm núi phía Nam thung lũng. Đường vào dinh Toàn quyền đi qua hai nhà của sĩ quan cao cấp quân đội Pháp. Có nhà thờ lớn xây bằng đá, tháp chuông cao chót vót, có nhà 7 tầng trườn theo sườn núi, có nhà mái bằng, có nhiều nhà mái ngói lợp màu nâu sẫm, có nhà lợp bằng mái đá đen mỏng.

Ban đêm, ánh điện lấp lánh rực sáng núi rừng.

Giữa lòng chảo là khu công viên – thể thao văn hóa: có bãi rộng, có bồn hoa, ghế đá, sân chơi trẻ em… giống cỏ, giống hoa nhiều loại đưa từ Pháp sang (chỉ trồng được ở nơi mát); vào hè, trăm hoa đua nở, trăm màu khoe sắc; có bể bơi dành cho người lớn, có cả bể bơi dành cho trẻ con; có sân quần vợt, có nhà bắn bia; xa và cao hơn về phía Đông bắc có sân bóng đá… có các ki ốt (nhà lục lăng), ở những nơi có tầm nhìn rộng, gần khách sạn Metropole và gần nhà Toàn quyền, phía trước ki ốt có bàn đá hình cánh cung, mặt bàn vạch các mũi tên chỉ hướng và khoảng cách tới các địa danh trung du đồng bằng…

Tam Đảo đúng là một nơi thần tiên non bồng, chẳng thế mà người Pháp đã ví Tam Đảo là hòn ngọc của Đông Dương, hơn Đà Lạt, Sapa (Việt Nam), thậm chí hơn Mông Tư (Vân Nam, Trung Quốc).

8. Bên cạnh khu nghỉ mát nguy nga tráng lệ cũng hình thành đồng thời “làng An Nam” – cái tên đau khổ, đầy khinh miệt của người dân nô lệ. Đây là một khu định cư người lao động, làm thuê. Pháp dồn dân ta vào một nơi, không được ở chung trong khu nghỉ mát.

Lúc đầu, làng ở cách khu nghỉ mát chỉ vào trăm mét, bên sườn núi chênh vênh (trước đền Mẫu hiện nay). Sau hai lần hỏa hoạn là hai lần người Pháp có cớ để đẩy dân ta đi xa hơn, đến khu 2 hiện nay (cách trung tâm lòng chảo 1 – 2 km). Đất rừng mênh mông nhưng chúng chỉ phân cho mỗi hộ hai, ba chục mét vuông. Cả làng nhà tranh vách đất, liền sát nhau, mái nhà dưới là sân nhà trên, hỏa hoạn xảy ra thì thật khủng khiếp, gió thổi lửa cháy một nơi thành cháy nhiều nơi, chỉ lo cứu người, lo cho người già, trẻ con. Gió bão ở trên núi cao thì cũng thật ghê gớm, thổi bay cả một mái ngói.

Phía bắc làng An Nam là trại lính Pháp hình thành vào năm 1939 – 1940. Để đối phó với nhưng diễn biến có thể xảy ra ở Đông Dương trong Thế chiến thứ hai, Pháp đã chuẩn bị xây ở Tam Đảo hai pháo đài, một ở điểm cao trên hướng Đông Bắc một ở phía Tây Nam thị trấn. Ở đây là những tên lê dương mà phụ nữ trẻ em phát khiếp khi thấy chúng, nhất là khi chúng say rượu, con gái không dám vào rừng kiếm củi. Chúng chốt ở cửa ngõ Tam Đảo này đến một đại đội. Lính lê dương cũng chỉ được đi lại từ làng An Nam trở xuống, không được lên khu lòng chảo, nơi nghỉ mát của giới thượng lưu.

Đầu những năm 1940, Pháp còn phát hiện về phía Tây và cách chừng 12km còn một nơi nữa mà chúng gọi là Tam Đảo 2, cũng có thể lập thành khu nghỉ mát. Tam Đảo 2 rộng hơn Tam Đảo 1, cũng đẹp và cũng có nguồn nước sạch và đã bắt đầu phá đá làm đường.

Năm 1948, thực hiện chủ trương “tiêu thổ kháng chiến” bảo đảm đường giao thông huyết mạch giữa chiến khu Việt Bắc và cả nước, người Tam Đảo đã phá toàn bộ các biệt thự, trừ nhà thờ, nhưng đến sau năm 1954 lại phá tháp chuông.

Ông Nguyễn Duy Hoạt, Chủ tịch thị trấn Tam Đảo kể: phá bằng búa tạ và xà beng. Dân đục hàng loạt các lỗ đối diện nhau trên tường các biệt thự, rồi luồn thân gỗ lớn vào. Sau đó nổi lửa. Hầu hết các công trình ở đây đều thuộc diện nguy nga đồ sộ, các biệt thự đại đa số đều xây bằng đá, kiên cố hết mức, tường tầng một khách sạn Metropole dày 1,2m nhưng thảy đều không chịu được lửa lớn, trở thành đống đá vụn mà không cần đến một quả mìn, một lạng thuốc nổ nào. Phá hoại cũng đầy sáng tạo.

Hình như, thoáng có tiếng thở dài trong lời kể ấy.

Cuối năm 1947, giặc Pháp càn quét Tam Đảo, chúng đốt cháy làng An Nam để trả thù. Tất cả thành tro bụi. Hòa bình lập lại, một vài căn nhà gỗ mái tôn bắt đầu được dựng lên trên nền hoang tàn cũ.

(Phần tiếp được pốt ở com men)

(Chân thẳng nhể )